ข่าว O-NET/GAT/PAT
ข่าวการศึกษา
คะแนน แอดมิชชั่น
สูงสุด-ต่ำสุด
คณิตศาสตร์
วิทยาศาสตร์
ข่าววิทยาศาสตร์
ภาพยนตร์วิทยาศาสตร์
เรื่องน่ารู้
พจนานุกรม
นักวิทยาศาสตร์
คำถามวิทยาศาสตร์
สีสันวิทยาศาสตร์
การทดลองวิทยาศาสตร์
บทเรียน / แบบฝึกหัด
ฟิสิกส์ - เคมี - ชีวะ
ภาษาอังกฤษ
ภาษาไทย
ดาราศาสตร์
ประวัติศาสตร์
มุมคนเก่ง
คลังข้อสอบเก่า
คลังความรู้หลักสูตรเก่า
I.Q. Tests
 

 

หน้าแรก | มุมนักเรียน | หน้าแรกวิทยาศาสตร์ | บทเรียน | บทเรียน

บทเรียน
   

ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 : สิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม
 
ระดับชั้น : ประถมปลาย

ร่างกายมนุษย์การดำรงชีวิตของสัตว์ สารในชีวิตประจำวันวงจรไฟฟ้าปรากฏการณ์ของโลกและเทคโนโลยีอวกาศ




3.1 ชีวิตกับสิ่งแวดล้อม

สิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นของเราเป็นอย่างไร

สิ่งต่างๆ ที่อยู่รอบตัวเรามีทั้งสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิต ได้แก่ พืช สัตว์ และสิ่งมีชีวิตเล็กๆ และสิ่งที่ไม่มีชีวิต เช่น ดิน หิน น้ำ และอากาศ เป็นต้น มีทั้งสิ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติและสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น ซึ่งสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อดำรงชีวิต ได้แก่ บ้าน ถนน รถยนต์ เป็นต้น และรวมถึงศิลปวัฒนธรรมต่างๆ ที่มนุษย์สร้างขึ้น เพื่อการอยู่ร่วมกันในสังคม สิ่งเหล่านี้เรียกว่า สิ่งแวดล้อม

สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ในแต่ละแหล่งที่อยู่มีหลากหลายชนิดทั้งพืช สัตว์ และสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ซึ่งรวมกันเรียกว่า กลุ่มสิ่งมีชีวิต กลุ่มของสิ่งมีชีวิตจะมีความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม เช่น เป็นที่อยู่อาศัย เป็นแหล่งอาหาร กลุ่มสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกันในแหล่งที่อยู่แต่ละแห่งนั้น ย่อมมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันในลักษณะที่พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันในรูปแบบต่างๆ และมีการแก่งแย่งแข่งขันกัน เป็นความสัมพันธ์ทางชีวภาพ

กลุ่มสิ่งมีชีวิตยังมีความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมของแหล่งที่อยู่ ซึ่งเป็นสถานภาพทางกายภาพ เช่น ดิน น้ำ แร่ธาตุ และแสงสว่าง อื่นๆ ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิต ความสัมพันธ์ทั้งหมดนี้ ประกอบรวมกัน เรียกว่า ระบบนิเวศ (ecosystem)

ระบบนิเวศ คือ ความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งไม่มีชีวิตที่แวดล้อมอยู่ และขณะเดียวกันก็จะมีความสัมพันธ์อีกลักษณะหนึ่ง คือ ความเกี่ยวโยงพึ่งพากันหรือการส่งผลต่อกันระหว่างสิ่งมีชีวิตด้วยกันเอง ในระบบนิเวศทุกระบบ แสดงให้เห็นว่า สิ่งมีชีวิตทั้งหลายไม่อาจอยู่ได้อย่างโดดเดี่ยว โดยปราศจากการเกี่ยวข้องซึ่งกันและกัน ปัจจัยที่สำคัญที่สุดที่ทำให้สิ่งมีชีวิตทั้งหลายอยู่รอดได้ ชีวิตหนึ่งจะอยู่ได้ก็ต่อเมื่อมีชีวิตอื่นๆ และองค์ประกอบอื่นๆ อยู่ด้วย

สิ่งมีชีวิตในแหล่งที่อยู่ต่างๆ สัมพันธ์กันอย่างไร

สิ่งมีชีวิตจะสัมพันธ์กับสิ่งมีชีวิตโดยมีการถ่ายทอดพลังงานจากการกินต่อกันเป็นทอดๆ จากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค เรียกว่า โซ่อาหาร ลักษณะการกินแบบโซ่อาหาร เช่น

การกินกันเป็นทอดๆ ของสัตว์

โซ่อาหารจะเริ่มที่พืชสร้างอาหารด้วยกระบวนการสังเคราะห์แสง สะสมน้ำตาลและแป้งไว้ตามส่วนต่างๆ ของพืช จากนั้นบรรดาสัตว์กินพืช เรียกว่า ผู้บริโภคพืช เช่น กวาง กระต่าย วัว ควาย เป็นต้น จะกินพืชเป็นอาหารแต่ในขณะเดียวกันสัตว์กินพืชก็จะถูก เสือ สิงโต งู จระเข้ กินเป็นอาหารอีกทอดหนึ่งเรียกสัตว์พวกนี้ว่า ผู้บริโภคสัตว์ สัตว์บางชนิดกินทั้งพืชและสัตว์เป็นอาหาร เรียกว่า ผู้บริโภคพืชและสัตว์ เช่น มนุษย์ สุนัข แมว เป็นต้น และผู้ย่อยสลายอินทรีย์ เช่นเห็ด รา ยีส แบคทีเรีย เป็นต้น

และสัตว์ที่ออกล่าสัตว์อื่นกินเป็นอาหาร เรียกว่า ผู้ล่า เช่น เสือ สิงโต เหยี่ยว สัตว์ที่ตกเป็นอาหารของผู้ล่า เรียกว่า เหยื่อ ซึ่งเราสามารถแสดงความสัมพันธ์ของสัตว์เหล่านี้ได้ในรูป โซ่อาหาร นั่นเอง


สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกันมีความสัมพันธ์กันอย่างไร

สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน มีความสัมพันธ์กันในแบบต่างๆ เช่น แบบพึ่งพากัน แบบอิงอาศัย แบบปรสิต และแบบได้ประโยชน์ร่วมกัน


  • การได้ประโยชน์ร่วมกัน เช่น นกเอี้ยงกับควาย มดดำกับเพลี้ยอ่อน
  • สิ่งมีชีวิตที่มีชีวิตแบบเบียดเบียนกันได้ประโยชน์ฝ่ายเดียวและยังทำลายชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน (predation) เช่น งูกินกบ ควายกินหญ้า เป็นต้น
  • ภาวะมีการเกื้อกูล หรือภาวะอิงอาศัย สิ่งมีชีวิตบางชนิดอยู่ร่วมกันได้ประโยชน์ฝ่ายเดียว แต่ไม่ทำลายสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ด้วยกันแบบนี้ เรียกว่า แบบอิงอาศัย เช่น เหาฉลามกับปลาฉลาม กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ เฟินกับต้นไม้ใหญ่
  • ภาวะที่ต้องพึ่งพา (ได้รับประโยชน์ทั้งสองฝ่าย) สิ่งมีชีวิตบางชนิดที่อาศัยอยู่ร่วมกันตลอดชีวิตแยกจากกันไม่ได้ แบบนี้เรียกว่า แบบพึ่งพาอาศัยกัน เช่น ไลเคน ต่อไทรกับไทร

สิ่งมีชีวิตสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมอย่างไร

กลุ่มสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกันในระบบนิเวศ นอกจากจะมีความสัมพันธ์ระหว่างกันแล้ว ยังมีความสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมทางกายภาพ ดังนี้

  • แสง เป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างอาหารของพืชที่มีคลอโรฟิลล์ ทำให้พืชเจริญเติบโต (การสังเคราะห์แสง)
  • น้ำ เป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิตต่างๆ และเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยและแหล่งอาหารของสัตว์น้ำและพืชน้ำ
  • ดินและแร่ธาตุ เป็นปัจจัยสำคัญในการเจริญเติบโตของพืช เพราะเป็นแหล่งของธาตุอาหาร ที่สำคัญของพืช และเป็นที่อยู่อาศัยและแหล่งอาหารของสัตว์บางชนิด
  • อุณหภูมิ เป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิต บริเวณที่มีอุณหภูมิเหมาะสม จะมีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่มาก
สิ่งมีชีวิตดำรงชีวิตในสภาพแวดล้อมต่างๆ ได้ โดยต้องมีความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมและมีโครงสร้างที่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม หรือแหล่งที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตนั้นๆ เช่น อูฐ มีขายาว คอยาว มีโหนกบนหลังที่เต็มไปด้วยไขมัน ทั้งนี้เพื่อให้ดำรงชีวิตอยู่ในทะเลทรายที่มีอุณหภูมิสูงได้ หรือ ต้นโกงกาง ที่มีรากค้ำจุนลำต้นเพื่อไม่ให้ต้นโค่นล้ม เนื่องจากบริเวณนั้นมีน้ำทะเลขึ้นลงกัดเซาะตลอดเวลา

และเหตุที่ทำไมสิ่งมีชีวิตบางชนิดจึงต้องพรางตัว เพราะการที่สิ่งมีชีวิตมีลักษณะโครงสร้างที่คล้ายคลึงหรือสีกลมกลืนกับธรรมชาติหรือแหล่งที่อยู่อาศัย เป็นการพรางตัวของสัตว์ให้ลอดพ้นจากการถูกล่าหรือเพื่อต้องการล่อเหยื่อให้เข้ามาใกล้ตัว ทั้งนี้ก็เพื่อการอยู่รอดและการดำรงชีวิตของสัตว์ในธรรมชาติ เช่น กิ้งก่าพรางตัวให้เข้ากับกิ่งไม้ ตั๊กแตนใบไม้พรางตัวให้เป็นสีเดียวกันกับใบไม้ เป็นต้น

ประชากรกับทรัพยากรธรรมชาติ

การเพิ่มขึ้นของประชากรมนุษย์ ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติต่างๆ ถูกทำลายมากขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ป่าเพราะมนุษย์พึงพาอาศัยสิ่งแวดล้อมเพื่อการดำรงชีวิต ทั้งอาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัยรวมไปถึงสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ ที่ทำให้มนุษย์ดำรงชีวิตอยู่ได้ล้วนมาจากทรัพยากรธรรมชาติทั้งสิ้น มนุษย์เราใช้ทรัพยากรธรรมชาติทุกวันไม่ว่าจะเป็นอากาศ น้ำ ป่าไม้ แร่ธาตุต่างๆ อากาศ น้ำ ป่าไม้ ทรัพยากรธรรมชาติเหล่านี้ถึงแม้จะสามารถหมุนเวียนกลับมาให้มนุษย์เราได้ใช้อีก แต่ระยะเวลาการกลับมาให้มีสภาพเช่นเดิมนั้นใช้ระยะเวลานานมาก

ป่าไม้เป็นทรัพยากรธรรมชาติที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิต ทั้งพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ ประเทศไทยเราตั้งอยู่ในเขตร้อนชื้น มีอุณหภูมิที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของพืช จึงอุดมไปด้วยป่าไม้หลากหลายชนิด ทั้งป่าผลัดใบ และป่าไม่ผลัดใบ

ป่าผลัดใบ ได้แก่ ป่าเต็งรัง ป่าเบญพรรณ ป่าไม่ผลัดใบ ได้แก่ ป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา ป่าชานเลน เป็นต้น

ตัวอย่างป่าผลัดใบ และไม่ผลัดใบ

เมื่อมีป่าไม้ที่อุดมสมบูรณ์ ย่อมมีสัตว์ป่า ซึ่งเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่มีคุณค่ายิ่ง สัตว์ป่ากับป่าไม้เป็นของคู่กัน สัตว์ป่าช่วยรักษาสมดุลทางธรรมชาติให้พอดี อันเป็นประโยชน์ต่อมนุษย์ เช่น นกช่วยกระจายพันธุ์พืชและกำจัดแมลงและหนอนที่เป็นศัตรูพืช นอกจากนี้ สัตว์ป่ายังเป็นองค์ประกอบที่ทำให้ธรรมชาติงดงามและสมบูรณ์

3.2 คุณภาพสิ่งแวดล้อมกับชีวิต

คุณภาพแหล่งน้ำในท้องถิ่น

ป่าไม้เป็นแหล่งกำเนิดของต้นน้ำต่างๆ คุณภาพน้ำทั่วไปในประเทศไทย มีทั้งที่อยู่ในเกณฑ์ที่สิ่งมีชีวิตสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ ใช้ในการอุปโภคได้ และอยู่ในเกณฑ์ที่ไม่เหมาะแก่การบริโภค และไม่เหมาะในการดำรงชีวิตของสัตว์น้ำ

น้ำเสียเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ น้ำเสียเกิดจากการปะปนของสิ่งปฏิกูลต่างๆ จนทำให้คุณภาพของน้ำเปลี่ยนแปลงไป เช่นสารซักฟอก น้ำยาล้างจาน ขยะมูลฝอย สารเหล่านี้เมื่อถูกทิ้งลงน้ำ จุลินทรีย์ที่อยู่ในน้ำจะทำหน้าที่ย่อยสลายสารเหล่านี้ โดยการใช้ก๊าซออกซิเจนในการย่อยสลาย ทำให้ก๊าซออกซิเจในแหล่งน้ำลดลง ส่งผลต่อการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิตในน้ำ น้ำที่อยู่ในสภาพที่เน่าเสียจะส่งกลิ่นเหม็น น้ำเป็นสีดำ มีฟองก๊าซ และอุณหภูมิในน้ำจะสูง

ดังนั้น เราทุกคนจึงควรตระหนักช่วยและรักษาคุณภาพของแหล่งน้ำในท้องถิ่นของเราให้อยู่ในสภาพที่ดีอยู่เสมอ น้ำทิ้งจากแหล่งต่างๆ ควรได้รับการบำบัดปรับสภาพของน้ำให้กลายเป็นน้ำที่มีคุณภาพและไม่ส่งผลต่อการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิตในแหล่งน้ำนั้นๆ

อากาศกับคุณภาพชีวิต

อากาศเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญที่สิ่งมีชีวิตทุกชนิดบนโลกต้องใช้ในการหายใจ และสิ่งมีชีวิตต้องการอากาศที่บริสุทธิ์ในการหายใจ แต่ถ้าเมื่อใดอากาศปนเปื้อนด้วยมลพิษ เช่น มีฝุ่นละออง หมอกควัน ไอ เขม่า เจือปนในอากาศมากเกินไป จนก่อให้เกิดอันตรายต่อความเป็นอยู่ของสิ่งมีชีวิต ถือว่า อากาศเสียหรือเกิดมลพิษทางอากาศ ที่สำคัญที่สุดหากฝุ่นละอองเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจของมนุษย์จะก่อให้เกิดการระคายเคืองและการเสียหายของเนื้อเยื่อต่างๆ เช่น เนื้อเยื่อปอด หลอดลม ถุงลม ทำให้ประสิทธิภาพในการทำงานของปอดลดลง และมีโอกาสเกิดโรคระบบทางเดินหายใจได้

ดังนั้น สิ่งแวดล้อมจะน่าอยู่โลกของเราจะสดใส เราต้องช่วยกันรักษาและอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมให้คงอยู่ โดยการไม่ทำลายพืช สัตว์ เพราะเป็นการทำให้โซ่อาหารในธรรมชาติลดลง ไม่ทิ้งขยะหรือสารพิษลงแหล่งน้ำ เพื่อน้ำจะได้เป็นประโยชน์ต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์และสิ่งแวดล้อม




ที่มาข้อมูล : สสวท. กระทรวงศึกษาธิการ คู่มือครูสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 พ.ศ.2544
สสวท. กระทรวงศึกษาธิการ หนังสือเรียนสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 พ.ศ.2544
จำนวนคนอ่าน 112831 คน
   
 

© 2000 - 2014 www.myfirstbrain.com All Rights Reserved